Ali Şir Nevai Kimdir?
Ali Şir Nevai kimdir? Türk edebiyatı... Eski Türk edebiyatı... Orta Asya Türk edebiyatı... Klasik Türk edebiyatı... Detaylar Butik Kitap'ta...
Ali Şir Nevai kimdir?
Uygur Türk’ü olan Nizâmüddîn Ali Şir Nevâî, 9 Şubat 1441 (H. 17 Ramazan 844) yılında Herat’ta dünyaya gelmiştir. Babası Gıyâsüddîn Kiçkine Bahadır, devlet adamıdır, annesi de bir beyin kızıdır. Ali Şir, küçüklükten başlayarak Mîrzâ Baykara’nın torunu Emîr Gıyâsüddîn Mansûr’un oğlu Hüseyn-i Baykara'yla beraber büyümüştür ve eğitim almıştır. 1472 senesinde Nevâî, “Emîr” yani “Dîvân beyi” unvanını almıştır. 1476 senesinde büyük saygı duyduğu dönemin önde gelen kişisi Molla Câmî’nin irşadıyla Nakşibendî tarikatına bağlanmıştır. Farsçanın resmî dil olarak egemen olduğu, Fars yazınının Molla Câmî'yle zirve yaptığı ve aydınların Farsça yazmayı maharet saydığı dönemde Nevâî’nin, Türk dilinin pek çok açıdan Farsçadan üstün bir lisan olduğunu iddia etmiştir. Orta Asya Türk kültür ve sanat yaşamının gelişiminde en önemli rolü oynayan Nevâî, Türkçe sevgisiyle Türkçenin ifade gücünün üstünlüğüne inanmıştır. “Nevâî dili” olarak da isimlendirilen Çağatay Türkçesi, daha gereği gibi araştırılmamıştır.
- Divanları (Hazâ’inü’l-Me‘ânî): Ali Şir Nevâî, Münşe’ât’ında dört Türkçe divanını tertip etmeden evvel 1469-1486 yıllarında Bedâyi‘ü’l-Bidâye ile Nevâdirü’n-Nihâye ismini vermiş olduğu 2 divanını tanzim ettiğini belirtmektedir. Nevâdirü’n-Nihâye’nin ardından yazdığı divanının ismi Hazâ’inü’l-Me‘ânî’dir. Bu tertip bu iki divanın yazılmasından sonraki şiirleri içermektedir. Hazâ’inü’l-Me‘ânî, Nevai'nin çocukluk, gençlik, orta yaş ve yaşlılık devirlerinde kaleme aldığı şiirleri içerir. Yani Garâ’ibü’s-Sıgâr (çocukluk), Nevâdirü’ş-Şebâb (gençlik), Bedâyi’ü’l-Vasat (orta yaşlılık) ve Fevâ’idü’l-Kiber (yaşlılık) olarak düzenlenmiştir. Bunlardan başka Farsça Divan’ı da vardır.
- Hayretü’l-Ebrâr, Ferhâd u Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Seb’a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî, hamsesini meydana getiren mesnevileridir.
- Mecâlisü’n-Nefâis, şairler tezkiresidir ve düz yazıdır. Nesâyimü’l-Mahabbe min Şemâyimi’l-Fütüvve de bir tür veliler tezkiresidir.
- Risâle-i Mu‘ammâ, Mîzânü’l-Evzân ve Muhakemetü’l-Lugateyn isimli yapıtları dil ve edebiyat ile alakalıdır.
- Münâcât, Çihil Hadîs, Nazmü’l-Cevâhir, Lisânü’t-Tayr, Sîrâcü’l-Müslimîn, ve Mahbûbu’l-Kulûb dinî nitelikli yapıtlarıdır.
- Târîh-i Enbiyâ vü Hükemâ, Târîh-i Mülûk-ı ‘Acem ve Zübdetü’t- Tevârîh adlı eserleri tarih ille alakalıdır.
- Bunların dışında, Hâlât-ı Seyyid-i Hassan-ı Erdşîr, Hamsetü’l-Mütehayyirîn ve Hâlât-ı Pehlevân Muhammed adlı biyografik eserleri de bulunmaktadır. Vakfiyye ve Münşe’at da belge niteliğindedir.
