Halk Edebiyatı Araştırmalarında Metin Merkezli Kuramlar

Halk edebiyatı araştırmalarında metin merkezli kuramlar... Halk edebiyatı... Araştırma... Metin... Kuram... Teori... Detaylar Butik Kitap'ta...

02 May 2022 Genel 1683

Gelişme kuramı:

İngiliz Edward B. Tylor temsilcisidir
Kültürlerle medeniyetlerin nasıl oluşup geliştiğini, dünyadaki kimi kültürlerle medeniyetlerin daha ileri olmasına karşın kimilerinin niçin az gelişmiş ya da hiç gelişmemiş olduğunu ele almaktadır.
Bu çerçevede 3 tip toplum bulunur: Gelişmiş, az gelişmiş, gelişmemiş
Halk edebiyatı eserlerinde bazı benzerlikler vardır.
Bunlar düz bir çizgi üstünde, basitten karmaşığa doğru ilerlemektedir ve geri kalmış olan toplumlar çevre vb. faktörlerden dolayı geri kalmaktadır fakat geri kalan toplumlar gerektiği zaman yani gereksinim hissettiklerinde aynı eserleri üretebilir.
Bu teori “İnsan ruhu her yerde bir ve aynıdır ve zaman içinde birbirinden habersiz olarak benzer ürünler yaratmaktadırlar.” düşüncesinden hareket eder. Örneğin değişik ulusların halk edebiyatı ürünlerindeki çocuksuz ailelerin elma yiyip çocuk sahibi olması motifinin temelinde insan ruhunun aynı olması vardır.

Yayılma/Difusion kuramı:

Değişik toplumlarda benzer kültür ögelerinin mevcudiyetinin belirlenmesi üstünden benzer yaratmaların değişik toplumlarda bulunmasının nedenlerini izah etmek ve dünyada bir ilk kültür merkezi olup olmadığını tespit etmeyi hedeflemektedir.
İngiliz Eliot Smith ile arkadaşlarına göre Mısır ilk medeniyet merkeziyken Leo Frobenius’a göre on iki ilk kültür merkezi bulunmaktadır ve bunların birisi de Türklerin yer aldığı “Bozkır Kültür Merkezi”dir.
Göçler bir kültür ögesinin bu merkezlerden yayılmasını temin etmektedir.

Tarihî-Coğrafî Fin Kuramı:

Fin Folklor Kuramı ya da Karşılaştırmalı Folklor Kuramı şeklinde de bilinmektedir.
Bu teoriyi Finliler, mevcudiyetlerini kültürel varlıkları ile kurmak, korumak ve ispatlamak istemesinin neticesinde üretmişlerdir.
Kurucusu Julias Krohn’dur. Bundan sonra oğlu Karle Krohn katkı vermiştir.
Julias Krohn Kalavela destanı üstüne yaptığı çalışmayla söz konusu destanın varyantlarının yayılma ve bileşim yollarını belirlemiştir. Sonra oğluyla Axel Olrik ile J. Bolte bu gayretlerini devam ettirmiştir.
Bu teorinin ereği, masalların nerede ve en zaman üretildiğinin ve olası ilk biçiminin ne surette olduğunu belirlemektir. Bunun için de varyant kıyaslaması yapmaktadır ve “ur-type”a, yani ilk biçime ulaşmaya çalışmaktadır.
Türk yazınında edisyon kritik faaliyetlerinde en fazla bu teori tercih edilmektedir

Axel Olrik’in epik yasaları:

Olrik’e göre bir insan, uzakta yer alan iki toplumun yazınsal ürünlerine baktığı zaman şu iki konuya göre bazı ögelerin benzediğini görebilir: İlkel insanın ortak zihin tarihi, bu özelliğe uygun olan doğa kavramı ve ilkel mitoloji
Olrik bu benzerlikler üstünde çalışır iken 15 epik yasa saptamıştır.

Masal tipleri katalogu:

Anthi Aarne masalları: Hayvan masalları, günlük/asıl masallar, anekdotlar ve şakalar, zincirleme masallar, sınıflandırmaya Girmeyen Masallar başlıklarında sınıflandırılmıştır.
Türk masallarını ilk defa Wolfram Eberhart ile Pertev Naili Boratav bu sınıflandırmaya göre incelemiştir, Boratav “Türk Masal Tipler Katalogu” başlığı ile Türk masallarını derlemiştir.

Halk edebiyatı motif indeksi:

Stith Tompson, “Halk Masalı” isimli eseri ile motifleri 6 ciltte toplamıştır.
Tompson motifleri; motifler mitolojik, hayvan, yasak, sihir, ölüm, olağanüstülük, devler, denemeler, akıllıklar ve aptallar, aldatmalar, talihin tersine çevrilmesi, geleceği belirleme, şans ve kader, toplum, ödüller ve cezalar, tutsaklar ve kaçaklar, anormal zulümler, cinsiyet, hayatın tabiatı, din, karakter özellikleri, mizah gibi başlıklarla göre incelemiştir.