Mesnevi Nedir, Özellikleri Nelerdir?
Mesnevi nedir, özellikleri nelerdir? Divan edebiyatı... Klasik Türk edebiyatı... Divan şiiri... Nazım şekilleri... Detaylar Butik Kitap'ta...
Mesnevi nedir, özellikleri nelerdir?
Mesnevinin sözlükteki anlamı “ikili, ikişerli”dir. Araplar mesnevi için müzdevice adı vermektedir. Mesnevilerde kısa kalıplar kullanılmaktadır. Uyaklanışı aa-bb-cc… biçimindedir. Kimi mesneviler divanların içerisinde bulunsa da genel olarak ayrı kitaplar şeklinde kaleme alınmaktadır. Mesnevilerde belli bir beyit sınırlaması bulunmamaktadır. Türk edebiyatında ilk büyük mesnevi Yusuf Has Hâcip’in Kutadgu Bilig isimli yapıtıdır. Mesnevilerde masal havası bulunmaktadır ve divan edebiyatının romanı olduğu da söylenmektedir. 5 mesneviye hamse adı verilmektedir. Mesnevinin diğer özellikleri maddeler halinde verelim:
- En meşhur mesneviler aşkı konu almaktadır.
- Dini-tasavvufi mesnevilere mevlid adı verilmektedir. Hilye, peygamberlerin fiziksel yapısını anlatmaktadır. Hilye-i nevebi/hilye-i şerif/hilye-i fahr-i alem Hz. Muhammed'i anlatmaktadır. Dört halifeden söz edenlere hilye-i cihar-yar-i güzin denmektedir. Hz. Hasan ile Hüseyin’den söz edenlere hilye-i Hasan ve Hüseyin denektedir.
- Ahlaksal ve didaktik mesneviler pendname/nasihatname adı ile anılmaktadır. Kıyafetnameler/ilm-i kıyafet pendnamenin bir çeşididir.
- Gazaname/gavazatname/zafername/fetihname savaşla kahramanlık mesnevileridir.
- Şehri ve şehrin güzellerini anlatanlara şehrengiz/tarifat denmektedir. İlk şehrengiz XVI. yüzyılda Mesihi tarafından Edirne Şehrengizi ismiyle kaleme alınmıştır. Zenanname ile hubanname de bir şehrengiz çeşididir. Zenannameler bir şehrin güzel kadınlarını, hubannamelerse güzel erkeklerini anlatmaktadır. Enderunlu Fazıl’ın bu isimle kaleme aldığı eserler meşhurdur.
- Mizahi mesneviler de vardır. Şeyhi-Harname
Mesnevilerin 10 bölümü vardır:
- Dibace: Manzum ya da mensur ön söze verilen isimdir. Şair mesnevi kaleme almaktaki amacını belirtir. Burada murabba, muhammes vb. değişik nazım biçimleri kullanılmaktadır.
- Tevhit: Allah’ın birliğiyle yüceliğinin anlatıldığı kısımdır.
- Münâcaat: Tanrı'ya yakarışın yapıldığı bölümdür. Şair kendi acizliğinden söz ederken Tanrı'nın büyüklüğünü anlatmaktadır.
- Na’t: Hz. Peygamber'e övgünün yapıldığı bölümdür.
- Miraciye: Hz. Muhammet'in miraca yükselmesinin anlatıldığı kısımdır.
- Medh-i Çihâr-Yâr-i Güzin: Hz. Ömer, Hz. Ebubekir, Hz. Osman ve Hz. Ali’den söz edildiği kısımdır.
- Methiye: Dönemin padişahının, devlet adamlarının övüldüğü bölümdür.
- Sebeb-i Te’lif: Mesneviyi kaleme almaya başlamasının nedeni anlatmaktadır. Bir açıdan şair, mesnevinin yazılma sürecini anlatır.
- Âğâz-ı Dâstan: Bu bölümde mesnevinin temel konusuna geçiş yapılır. Şair bu kısmı bölümlere ayırabilmektedir.
- Hâtime: Mesnevinin son sözünün ifade edildiği, bitiş tarihiyle isminin belirtildiği kısımdır.
