Serveti Fünun Edebiyatı (1896-1901)

Serveti Fünun Edebiyatı (1896-1901)

Serveti Fünun dönemi, Avrupa tesirinde gelişen Türk edebiyatının ikinci aşamasıdır. Bu dönem II. Abdülhamit'in saltanat döneminde ortaya çıkmıştır ve sona ermiştir. I.Abdülhamit, ülkeyi ayakta tutabilmek üzere iktidarında sıkı önlemler almıştır. Tarihte “İstibdat Dönemi” şeklinde isimlendirilen bu seneler, hürriyet fikirlerindeki gençlerin ruhi bunalımlar geçirmesine yol açmıştır. Devlet Ruslar ile girmiş olduğu harpleri kaybetmiştir.

1884 senesinden sonra yazın ortamı Recaizade'yle Muallim Naci arasındaki eski-yeni tartışmalara sahne olmuştur. Bunun üzerinde Naci’nin Tercüman-ı Hakikat’i 1884 senesinden başlayarak yönetmesinin etkisi bulunmaktadır. Gazetenin yöneticisiyle Naci’nin kayınbabası Ahmet Mithat Efendi Şeyh Vasfî, Elhac İbrahim Efendi, Mehmet Salahî ve Muallim Feyzî’nin eski tarzdaki şiirlerinden hoşlanmamaktadır ve tartışmaların tarafı olmamak üzere Naci’yi gazeteden uzaklaştırmıştır. Tevfik Fikret, İsmail Safa, Nabizade Nazım, Mehmet Celâl, Ali Ferruh, Menemenlizade Tahir gibi, bazı genç şairler de ilk yapıtlarını burada yayınlamıştır. Ardından Recaizade Zemzeme III ve Takdir-i Elhan’da eleştiriler kaleme almıştır. Naci ve taraftarları Sabah gazetesinde buna karşılık vermiştir. Naci, ardından tenkitlerini Demdeme’de bir araya getirmiştir. Naci’nin çevresindekilere “Ukaz-ı Osmanî” denmiştir. Hizmet gazetesi çevresinde toplanmış olan Ali Ferruh, Abdülhalim Memduh, Tevfik Nevzat, Halit Ziya vb. gençler, Hizmet gazetesinde “Ukaz-ı Şubbah” adı ile birleşmiştir. Naci taraftarları Saadet, İmdâdü’l-midâd ve ardından Teâvün-ı Aklâm gibi gazetelerle dergilerde toplanmıştır. Ekrem yanlılarıysa, Gülşen, Gayret, Sebat, Risalei Hafî vb. dergilerde bulunmuştur. Recaizade yanlıları da 1891 senesinden başlayarak Mirsad, Malûmat, Hazine-i Fünûn, Mektep, Maarif vb. dergilerde bir araya gelmiştir. Söz konusu dergiler Servet-i Fünûn’un zemin olmuştur.

Bir müddet sonra Hasan Asaf Musavver Malumat’a “Burhan-ı Kudret” isimli bir şiir yollamıştır.

“Zerre-i nûrundan iken muktebes

Mihr ü mehe etmek işâret abes”

dizeleri abes-muktebes tartışmasına neden olmuştur, Naci taraftarları uyağın göz için olduğunu, Recaizade taraftarlarıysa kulak için olduğunu ifade etmiştir. Sonra da Recaizade’nin bir şiirini Musavver Malumat izin almadan yayınlamış, yenilikçiler de Ahmet İhsan’la anlaşıp Servet-i Fünûn’da yapıtlarını yayımlamıştır. Ahmet İhsan, Recaizade’nin Mülkiye’den öğrencisidir. Fen ağırlıklı bu dergi, Recaizade’nin teşviki ile 256. sayıdan başlayarak yazınsal ürünler de yayımladı. Fikret derginin başına geçmiştir ve Fikret’in derginin yönetimini ele almasının ardından, Cenap Şahabettin, Halit Ziya, Mehmet Rauf, Hüseyin Siret, ismail Safa, Ali Ekrem (Ayn Nadir), Celâl Sahir, Menemenlizade Mehmet Tahir, Ahmet Reşit (H. Nazım), Süleyman Nazif, Ahmet Şuayp, Hüseyin Suat, Hüseyin Cahit, Süleyman Nesip, Faik Âli, Ahmet Hikmet, Hüseyin Kâzım gibi şairlerle yazarlar da Servet-i Fünûn dergisinin kadrosuna katılmıştır. Cenap Şahabettin’in şiirlerinde kullanmış olduğu “sâat-i semenfâm, ûd-ı mükevkeb, nây-ı zümürrüd” vb. yeni imajlar, tepki oluşturmuştur. Ahmet Mithat, kullandıkları kapalı dil, alışılmadık imajlardan dolayı onları “Dekadanlar” (Sabah, 14 Mart 1897) başlıklı makalesinde şiddetle eleştirmiştir.

Cenap bu duruma “Dekadizm Nedir?” (Servet-i Fünûn, S. 344) isimli yazısı ile kaşlılık vermiştir. Fikret de “Timsâl-i Cehâlet” adlı şiir ile Ahmet Midhat’a saldırmıştır. Ardından Ahmet Midhat “Teslîm- i Hakîkat” (Tarik, 4 Aralık 1898) adlı yazısı ile gençlerin yeniliklerini takdir edip tartışmayı bitirmiştir. Ahmet Şuayb “Son Yazılar”, Ali Ekrem (Ayn Nadir) “Şiirimiz” adlı yazıları ile Servet-i Fünûn’u eleştirmiştir. Fikret Ali Ekrem’in yazısını değiştirip yayımlamıştır, o da H. Nazım (Ahmet Reşit), Menemenlizade Mehmet Tahir, Samipaşazade Sezai gibi arkadaşları ile II. Abdülhamit yanlısı Malumat’a geçmiştir. Malumat ile Servet-i Fünun arasında tartışmalar başlamıştır ve II. Abdülhamit Ali Ekrem'le Ahmet Şuayb’ın Malumat’ta yazmasını yasaklamıştır. Fikret’in Ahmet İhsan’la arası bozulmuştur. Derginin başına Hüseyin Cahit geçmiştir fakat Hüseyin Cahit’in Fransızca’dan tercüme ettiği “Edebiyat ve Hukuk” (Servet-i Fünûn, S. 553, 16 Ekim 1901) başlıklı makale, sakıncalı bulunduğundan, Servet-i Fünûn kapatılmıştır. Dergi, 5 Aralık 1901’de yeniden yayımlandıysa da, şairlerle yazarların dağılması, bazılarının İstanbul dışına yollanması ya da sürülmesi vb. sebeplerle, artık eski gücünü koruyamaz. Servet-i Fünuncuların dağılmasına neden olan bir başka konu da onların İngilizlerin Boerleri işgal etmeleri üstüne II. Abdülhamit’i değil, İngilizleri tutması ve onlara destek vermesidir. İsmail Safa ile Hüseyin Siret bu olay üzerine sürülmüştür.